| |
Relaziun d’ativité
por l’ann 2005
Cun sodesfaziun arati de podëi dì che l’ativité
portada inant tratan l’ann 2005 dai mëmbri dl Consëi
dla Uniun di Ladins dla Val Badia à indô n iade rapresentè
n contribut concret por ci che reverda le sostëgn y le svilup dl
lingaz y dla cultura ladina: cinch é stades les publicaziuns
nöies y n valgönes d’atres é intratan bele arjignades
da podëi stampè tl 2006. Danter ater s’à la
Uniun ince cruzié de mëte a jì deplü manifestaziuns
de na certa importanza, sotliniada da n publich numerus y de n cer’
livel.
Le contribut finanziar da pert dla Consulta Ladina y dl Assessorat ala
Cultura Ladina dla Provinzia de Balsan, dla Regiun Autonoma de Trënt
y Balsan, dla Cassa Raiffeisen Val Badia y da pert di Comuns é
dessigü stè de valüta por la Uniun che à insciö
podü realisé so program, mo an ne dess nia se desmentié
döt le gran laûr che i aconsiadus s’à surantut
da fà debann ti dedican tröp tëmp lëde ala realisaziun
de idees y proiec che an à aratè dërt de portè
inant.
Sciöche vigni ann àn dagnora ciarè de tignì
tler dan dai edli chëres finalitês che é bele preodüdes
dal statut dla Uniun: al é gnü portè inant la cultura
y le lingaz a düc i livì, tignon cunt de vigni grup d’eté,
di jogn y di manco jogn. Insciö àn porvè de publiché
libri adatà ai mituns y ai jogn, zënza lascè sön
na pert chi che jënt n pü’ plü de tëmp lì
ion. Pro les manifestaziuns àn sambëgn ince ciarè
de acuntentè pici y gragn: al é gnü metü a jì
na festa dassënn garatada por i 20 agn dl’Uniun Bal Popolar,
al é gnü sostegnì l’organisaziun de conzerc
y de teatri. I punc indicà chilò dessot dess ilustré
plü tl menü le program realisé.
PUBLICAZIUNS NÖIES:
 |
Cronica dla Val Badia "Sas
dla Crusc" por l'ann 2004
La cronica dla Val Badia “Sas dla Crusc” por le 2004
é indô n iade chersciüda sides tla cuantité
che tla cualité: cun bëgn 560 plates d’articui
y de fotografies n’un n’él gnü stampè
endöt 1550 copies. L’ediziun 2005 é stada plü
rica co mai d’informaziuns da lì y de retrac da podëi
ciarè: i avenimënc sozedüs tratan le 2004 ti paîsc
dla Val Badia é gnüs scric sö y documentà
dër avisa, dilan al gran impëgn di cronisc che à
laurè cotan por l’arjigné ca indortöra.
Buna é ince stada la colaboraziun di presidënc y di
scrivans dles uniuns dla valada: ëi à metü a disposiziun
dötes les informaziuns de chëres ch’al jô
debojëgn por che le liber podess garatè sciöch’al
alda. Le liber de cronica che é gnü fora ala fin de
ma é spo gnü partì fora ciasa por ciasa dal colaboradù
dla Uniun Albert Daverda da Lungiarü. Chësc sorvisc de
gran valüta garantësc vigni ann la distribuziun capilara
dl liber che à ciafè pro tröpes families n valur
da coleziun. |
 |
Lezionar dles
domënies y di santus por l’ann B: Tratan
l’ann 2005 s’à Siur Iaco Ploner, curat da La
Val y Tone Gasser da San Martin cruzié de mëte adöm
le Lezionar dles domënies y di santus por l’ann B,
do che ai â bele ti agn passà chirì adöm
y fat les traduziuns di tesc por i Lezionars dl’ann C y
dl’ann A. Ara se trata de n liber por le festejamënt
dla mëssa dles domënies y di gragn santus dl ann de
dlijia. Al contëgn dötes les perts variables che möda
da domënia a domënia: les antifones, les oraziuns, les
letöres y i salms. Ci che gnô dal 1987 inant cina incö
dè inant sön plates lëdies é sëgn
finalmënter lié adöm te n bel liber. Al é
da s’audè che chësc liber ne vëgnes nia
ma adorè te dlijia, mo ch’al röies ince tles
mans di leturs y de chi che s’un tol sura dla zelebraziun
dla liturgia dla parora. Al é n liber che ne dess nia mancé
tles families che tëgn ciamò alalt la parora de Dî
y le dé dl Signur.
|
 |
L'uniun bal popolar dla Val
Badia complësc 20 agn
Storia dles festes da bal y dla tradiziun dl balè tla Val
Badia
En ocajiun di 20 agn dala fondaziun dl Bal Popolar dla Val Badia
à la Uniun di Ladins che â inlaóta dè
la sbürla por mëte sö chë uniun, orü
dè fora n pice liber olache al vëgn cuntè da
öna na pert la storia dl Bal Popolar dla Val Badia y dal’atra
ince chëra dles festes da bal y dla tradiziun dl balè
che ê bele denant ch’al gniss metü sö na
uniun aposta che se dess jö cun chësta pert particolara
dla cultura. Al é dessigü le pröm liber tles
valades ladines che porta certes informaziuns sura la storia y
la tradiziun dl balè y cür de chësc vers na locia
ciamò daverta.
|
 |
Ajënda por i mituns dles
elementares. Ann de scora 2005/2006
Ince por chësc ann de scora 2005 – 2006 à l’Uniun
di Ladins dla Val Badia – cun l’aiüt de scolars
y maestri – metü adöm l’ajënda che
ti é gnüda partida fora a düc i mituns dles elementares.
L’ajënda é gnüda abelida cun dessëgns
fac da mituns y mitans dla scora elementara d’Al Plan y
é deventada plü interessanta dilan ales tröpes
notes y cianties, en pert bele conesciüdes y en pert daldöt
nöies, che é gnüdes inserides danter i dessëgns
y les lercs da podëi scrì. N dilan particolar ti va
ai auturs y ales auturies dles cianties y a düc i maestri
y mituns che à daidé mëte adöm l’ajënda!
|
 |
Liber d’acompagnamënt
ala pröma comuniun
Le sföi por les incuntades danter geniturs, insegnanc y
mituns che va ala pröma comuniun laurè fora provisoriamënter
tl 2004 da Magdalena y Tone Gasser, cun i dessëgns de Manuela
Dasser, é intratan gnü integré y adatè
aladô dles indicaziuns di proi y di insegnanc de religiun.
Le sföi é restè partì sö te döes
pertes: öna por i mituns y öna por i geniturs y insegnanc
che mëss arjigné cà i mituns al sacramënt
dla pröma comuniun. Le material n’é ala fin
nia gnü lascè stampè da na stamparia, deache
i insegnanc s’à damanè de podëi ciafè
les plates te mapes da aneles por podëi scinacajo injuntè
zënza problems plates de laûr o val’ dessëgn.
Porchël à i mëmbri dla Uniun stampè ciamò
n iade te ciasa dötes les plates y les à metüdes
tles 140 mapes che ti é gnüdes partides fora ai insegnanc
y ai mituns.
|
 |
Nosta Jënt – Porsones
y personalitês dla Ladinia
Do da zacotan d’agn ch’an s’â bele ponsè
de dè fora n liber sura les personalitês dla Val
Badia éra gnüda a s’al dè che le material
coiü adöm rovass ite tla publicaziun dal titul „Nosta
Jënt“ dada fora dala Union Generela en colaboraziun
cun les singoles seziuns. Tl liber àl a chësta manira
sciafié da rové ite ince les personalitês
dles atres valades ladines y é a porchël dessigü
da conscidré n’opera plü completa respet a chëra
ch’an â miné de dè fora tal pröm.
Le liber é gnü publiché te trëi lingac:
ladin (test plü lunch), talian y todësch (te na versciun
scortada).
|
PUBLICAZIUNS ARJIGNADES CA POR LA STAMPA TL 2006:
Dui dessëgns fora dla seria de oramai 400 dessëgns
realisada da Roswitha Asche por le liber „Larjëis“
che gnarà stampè tl 2006. |
Liber sura i larjëis
dla Val Badia
Le liber metü adöm da Giovanni Mischi cun i dessëgns
y l’aiüt de Roswitha Asche rapresentëia na inrescida
daldöt nöia sura i bosc de lersc che gnô bele
zidlà ti pröms tëmps dla colonisaziun dla Val
Badia por süa medejina y deache ai rapresentâ dër
na buna combinaziun bosch-pastöra che ti impormetô
ala jënt da inlaôta da sfruté damì le
terac. Do i bosc de lersc ia él porater na cultura dër
ampla che é liada ala medejina de ciasa: tröpes é
defat les rezetes por arjigné cà unghënc, tês,
mîl y d’atres sortes de medejina por varì da
cotan de mai sides i tiers co les porsones. Na bela compëda
de chëstes rezetes che gnô tutes ca tla Val Badia y
che val’ porsona de tëmp tignî ciamò sö
te ciasa, é gnüdes coiüdes adöm dal autur
y reportades tl liber. Nia inultima vëgnel baié dles
massaries che gnô dandaia tutes da fà de vigni sort
de laûrs tl bosch y sön le lüch da paur y che
an ciafa apëna ciamò al dédaincö. Ince
de chësc vers se tratera de mantignì altamo le recort
de ci che ê y ci che gnô fat plüdadî ti
paîsc ciamò autarchics dla Val Badia.
|
|
Liber sura la troht y le
guant da zacan dla Val Badia
Le liber scrit y metü adöm da Lois Trebo é na
inrescida plü sota sura la tradiziun dl vistì la troht
y le guant da zacan tla Val Badia. Dal momënt che chësta
sort d’informaziuns n’é mai ciamò gnüdes
coiüdes adöm, jarà ince chësc liber a corì
na locia tl’editoria ladina y daidarà tignì
sö damì le recort de döta la tradiziun liada
al guant da zacan che an vëiga al dédaincö tres
plü dainré o scinacajo mâ plü te ocajiuns
de demostraziuns folcloristiches.
|
|
Film sön DVD dal titul
„Vita da paur tla Val Badia“
Les scenes contignüdes sön le DVD é gnüdes
filmades y metüdes adöm cun cura y tröpa pasciun
da Andrea Lanzi, n jonn de Cologne (BS) laurée de geografia
afasciné dala munt y dala vita rurala. Le stüde universitar
y l’ann da soldà che ël à fat te Südtirol
l’à portè plü dlungia a porsones che
vir dötaorela a contat cun la natöra, coltivan i ciamps
por podëi spo cöie i früc ala fin dla buna sajun.
L’autur à passè n valgügn agn, empröma
te Vinschgau y spo a Pliscia, na picia fraziun de La Pli de Mareo,
daidan deplü paurs pro sü laûrs da vignidé.
Tratan le tëmp ch’al à passè a Pliscia,
canche le laûr ti le cunzedô, àl orü documentè
süa ativité da volontar, mo dantadöt ince i laûrs
y la vita da paur che suravir dötaorela te n valgügn
paîsc dla Val Badia tan co mai dominada dal bëgnester
economich lié al turism.
|
MANIFESTAZIUNS Y ATIVITÊS DESVALIES:
Incuntada danter la Uniun di Ladins
y rapresentanc dl’Université da Porsenù
Ai 6 d’aurì s’à n valgügn rapresentanc
dla Uniun di Ladins dla Val Badia deboriada cun chi de Gherdëna
incuntè cun la returia dl'Université da Porsenù
dr.a Franceschini por odëi sc’al foss na poscibilité
da ciafè n scagn de ladinistica tl’Université
da Porsenù-Balsan. La chestiun ê dla majera importanza
por le suravire y por le prestige dl lingaz ladin, dantadöt dal
momënt che tl’Université da Desproch, olache le lingaz
gnô coltivé cina dan da püch a livel universitar,
ne ti vëgnel plü dè tan co degöna lerch. A Padova
à le ladin ince mâ n’importanza secondara. Por deplü
é le ladin da ciasa tles Dolomites y nia jö por le talian
o tl’Austria. N scagn de ladinistica a Porsenù é
ince important por ch’al pois te n dagnì ester porsones
cualificades che pois surantó posc tl ciamp dl insignamënt
cun na certa competënza ince por le ladin, laûrs de traduziun,
da scrì libri y articui ti foliec por ladin y n gröm d’atri
laprò che à debojëgn de n renovamënt cualitatif.
Porchël é chëra di 6 d’aurì dessigü
stada na incuntada storica che à t’al pröm naóta
portè pro ch’al gniss naóta tignì zacotan
de cursc de ladin – badiot y gherdëna – por
i studënc y te n secundo momënt al’istituziun
concreta dl scagn de ladinistica.
|
I rapresentanc dla Uniun di Ladins
dla Val Badia, promoturia dl'iniziativa, Giovanni Mischì
y Lois Trebo, Rut Bernardi, rapresentanta dla Union di Ladins de
Gherdëina, Otto Moling y Claudia Canins Egger rapresentanc
dla Uniun Maestri Ladins, Toni Sottriffer y Theodor Rifesser ti
à portè dant la proposta dl scagn de ladinistica cun
dötes les motivaziuns che la Provinzia da Balsan podess avëi
da l’istituì. Intratan él gnü valuté
la proposta a livel politich aministratif y istituì le post
che ti é gnü surandè al dr. Paul Videsott d’Al
Plan de Mareo. |
Riuniun anuala di cronisc dla Val Badia
Ai pröms de jügn, püc dis do ch’al é gnü
fora la cronica dla Val Badia "Sas dla Crusc", él gnü
tignì la riuniun anuala di cronisc. Tratan l'incuntada él
gnü baié dla publicaziun, al é gnü fat de vigni
sort de conscideraziuns y valuté sciöche an podess s’astilé
da fà ciamò n vare inant por ci che reverda dantadöt
la cualité di articui y dl liber en general. Al é gnü
baié dla grossëza dl liber che é oramai rovada al limit
cun passa 560 plates. Ti agn che vëgn messaràn dessigü
se conzentrè ciamò deplü sön la cualité
dla publicaziun, ciaran che ara ne devëntes nia ciamò plü
grossa, ince deache ara devënta incompra da ti ciarè y da
platernè fora. Pro na buna cëna à spo i cronisc passè
deboriada na sëra plajora che dëida da cherié chël
spirit de grup de chël che ara va debojëgn por le bun garatè
de na publicaziun sciöche le "Sas dla Crusc".
|
I auturs dl liber de cronica "Sas
dla Crusc" en ocajiun dla riuniun anuala tignida a San Martin:
(iadedô dmc) Mario Clara, Carlo Plazza, Renato Paratscha,
Giovanni Mischì, Sepl Comploj, Elisabeth Penazzi, Tone Gasser;
(dant dmc) Werner Pescosta, Iaco Rigo, Cristina Zingerle y Giuvani
Pescollderung. Sön le retrat mancel Sara Planatscher, Ulrike
Vittur y Walter Castlunger. |
Iade cultural di mëmbri dl Consëi
D’agost é n valgügn mëmbri dl Consëi dla
Uniun di Ladins dla Val Badia jüs a Bregenz a ti ciarè ala
rapresentaziun dl “Trobadour” de Giuseppe Verdi. Sön
trù s’ài archité a ti ciarè al Stift
Stams, na dlijia y n convënt olache al gnô sopolì
i grofs de Tirol che ti scincâ tres indô scioldi y avëis,
por che i prôi y i patri che stô dailò periass por
ëi y por süa anima tan dî che le convënt foss esistì.
Insciö aratâi de se garantì la vita eterna te paraîsc.
Al dédaincö é Stift Stams dantadöt conesciü
por les cater scores de prestige che alda pro le convënt. I 7 aconsiadus
dla Uniun che à tut pert a chësc iade cultural à
ince albü l’ocajiun de jì a Höchst (nia dalunc
da Bregenz) a ti ciarè ala bela dlijia de St. Johann, pro chëra
che Augustin Valentin da Cialaruns de Badia (spo residënt a Porsenù)
à realisé i confescionai y i trëi altà.
|
Tone Gasser, Ulrike Vittur, Michi
Vittur, Werner Pescosta, Maria Trebo, Giovanni Mischì y Irene
Clara a Höchst, dlungia Bregenz, en ocajiun dl iade cultural
metü a jì d’agost 2005. |
SOSTËGN A CORS Y GRUPS MUSICAI
|
Sostëgn tecnich y finanziar
pro la publicaziun dl CD „Al é gnü dé
– Morgenlicht“
Le CD “Al é gnü dé – Morgenlicht”
contëgn deplü cianties originales componüdes da
Ludwig Rindler cun l’aiüt de sü scolars dla 5a
tlassa dla scora elementara da La Pli dl ann 2003/2004. Les cianties
à sciöche tema la pröma comuniun y é gnüdes
tutes sö ince por todësch a na manira che al pois tres
le CD gnì a s’al dè n lian danter scolars
dla Val Badia y scolars dles valades vijines. Laprò él
ince gnü tut sö mâ la melodia por che i mituns
pois ëi instësc porvè da ciantè les cianties.
Le proiet é gnü laurè fora y invié ia
da Ludwig Rindler cun le sostëgn tecnich y finanziar dla
Uniun di Ladins dla Val Badia y de d’atri.
|
|
Sostëgn tecnich y finanziar
pro la publicaziun dl CD „Dai cörs na melodia“
Le CD „Dai cörs na melodia“ é n proiet
invié ia da Hubert Pezzei da Lungiarü cun l’aiüt
y la colaboraziun de deplü grups musicai dla Val Badia che
à componü y registré endöt 13 cianties
originales cun le test ladin. La Uniun di Ladins à cun
sü mesi tecnics podü contribuì da arjigné
ca y stampè i placac y i jorantins de retlam por la presentaziun
y à sostignì le proiet finanzian na picia pert dles
spëises de produziun.
|
Festa por i 20 agn dl’Uniun Bal Popolar Val Badia
De setëmber s’à la Uniun di Ladins surantut de organisé
cun l’aiüt dl presidënt dl’Uniun Bal Popolar Val
Badia y n valgügn de sü colaboradus na manifestaziun da bal
de dui dis por i 20 agn dala fondaziun dl grup de bal popolar. Dl 1985
â la Uniun di Ladins dè dantadöt n contribut organisatif
y finanziar por daidé mët sö la uniun nöia por
la Val Badia y tl concret êl spo stè Adalbert Piccolruaz
de Badia y de Bruno Pizzinini da La Ila che s’â cruzié.
Dedô é les döes uniuns jüdes vignöna do
so tru por rové indô adöm do 20 agn por organisé
deboriada la manifestaziun iubilara tla Ciasa Runcher a San Linert de
Badia. La sabeda ai 17 de setëmber él spo gnü presentè
le liber dè fora por l’ocajiun y mostrè fotografies
fora dl album dla Uniun Bal Popolar. Dedô él gnü tignì
n gran bal davert a düc, animé dai balarins dla Val Badia
y dai compagns dal Friul y da Auer. La domënia ai 18 él
spo gnü tignì na bela mëssa zelebrada da siur degan
y ciantada dal Cuartet Göma y dal Terzet a pêr sorëdl,
denant che passè ala manifestaziun ofiziala olache bëgn
10 grups da bal da dötes les valades ladines y dal Friul à
intrategnì le publich numerus cun sü bai tradizionai. Inanterìte
à i „Jobleri d’ La Pli“ sonè melodies
popolares che à alisiré le program y ti à dè
la poscibilité a chi ch’â vëia da balè
y trà n valgügn salc.
Incuntada danter cronisc dal Val Badia y chi de Süd- y Nordtirol
La domënia ai 25 de setëmber s’à Giovanni Mischì
y la Uniun di Ladins dla Val Badia cruzié de mëte a jì
a San Martin l’incuntada anuala di cronisc de Tirol (“Tiroler
Chronistentreffen”), olach’al é rové adalerch
25 cronisc de Süd- y Nordtirol, le diretur dl Archif Provinzial
dr. Nössing y süa colaboradëssa Margot Pizzini che s’à
cruzié de ti menè fora l’invit y le program ai cronisc.
Sön le program dl danmisdé êl preodü deplü
intervënc: le dr. Nössing à splighé l’organisaziun
y le funzionamënt dl Archif Provinzial y dè stlarimënc
sura le sostëgn che ti vëgn pité ai cronisc de döt
Tirol. Laprò àl ince splighé y recordè ci
che é important y ci che alda pro le laûr da cronist. Hugo
Valentin, presidënt dl Istitut Ladin “Micurà de Rü”
à portè dant deplü chestiuns che reverda i Ladins
dles Dolomites y à baié dl’ativité dl Istitut
Ladin. Hilda Pizzinini, presidënta onorara dla Generela, à
splighé l’impëgn de chësta Uniun y dles seziuns
de valada por mantignì l’unité culturala y linguistica
danter les valades ladines storiches. Werner Pescosta à te so
intervënt fat n ressumé di svilups storics y portè
dant i debojëgns d’al dédaincö dla mendranza
ladina, por che ara pois mantignì sides l’unité
culturala, mo ince döta la varieté che desfarenziëia
vigni valada ladina dales atres. Ulrike Vittur à cuntè
dl svilup dla cronica y dl’ativité di cronisc tles valades
ladines. Ara à portè dant contegnüs y carateristiches
dl “Sas dla Crusc” y dl “Calënder de Gherdëina”
che reporta oramai por tradiziun informaziuns sura i avenimënc
dl ann da denant, sozedüs tla Val Badia y te Gherdëna. La
discusciun é gnüda portada inant pro marëna sön
le Lüch de Vanc. Domisdé é la manifestaziun jüda
inant cun la vijita al Museum Ladin.
|
I cronisc de Tirol cun i rapresentanc
dla Uniun di Ladins y dl Istitut Ladin „Micurà de Rü“. |
Rapresentaziun dl teater dal titul
„I cin’ moschetiers dl Sela a la inrescida dl ladin perfet“
A La Ila tl gran salf dla Ciasa dla Cultura él gnü metü
a jì la pröma rapresentaziun dl teater dal titul “I
cin moschetiers ladins a la inrescida dl ladin perfet”. LE TOCH
DE TEATER, SCRIT Y MENÈ ITE DA SIMON KOSTNER Y DARIA VALENTIN
POR LE CONCURS SCRIT FORA DALA UNIUN LADINS DLA VAL BADIA DL 2002 por
cunt dla Union Generela à do da deplü agn podü gnì
portè dant sön palch. Al é dessigü stè
öna dles manifestaziuns plü rapresentatives danter la linia
de manifestaziuns ch’é gnüdes metüdes a jì
por i 100 agn dala fondaziun dla “Union Ladina” dl 1905
a Desproch. Le teater é gnü INSIGNÉ ITE CUN GRAN
SAVËI Y PAZIËNZA DA SIMON KOSTNER Y IRENE ZINGERLE Y CUN L’AIÜT
DE HILDA PIZZININI. La dificolté n’é dessigü
gnanca stada picera por i aturs che gnô da dötes les 5 valades
ladines por podëi rapresentè le toch che tol en conscideraziun
düc i 5 idioms ladins dl Sela. LE SPETACUL TEATRAL À ORÜ
RAPRESENTÈ LA SITUAZIUN TLES VALADES LADINES DLES DOLOMITES DL
2046. I personaji prinzipai à significativamënter inom “Badia”,
“Gherdëna”, “Fascia”, “Fodom”
y “Ampëz” y pro d’ëi él ince sües
fómenes. Düc deboriada ôi porvè de ciafè
na soluziun ai problems dla mendranza ladina por porvè, magari,
d’arjunje chëra unité aministrativa, mo ince danter
les porsones, che indeblësc tres deplü i ladins. I ómi
dla politica n’é nia por na unité ladina, gnanca
canch’ ara se trata de na unité culturala y les porsones
scëmples azeta dagnora plütosc passivamënter ci che vëgn
fat fora plü alalt.
Ai protagonisc dl teater ti tómel ite de jì sön la
piza dl Sela a damanè do n consëi al gran “Ret”.
Mo le gran “Ret” n’é tla finada nia ater co
na porsona sciöche tantes che sa indere da ti aconsié che
la miù soluziun por tignì adöm la mendranza é
che düc sü componënc tëgnes adöm y tires la
corda dl medémo vers.
De dezëmber à la Uniun di Ladins ciamò tut pert al
„marce dl liber“ metü a jì en colaboraziun cun
l’Istitut Ladin „Micurà de Rü“ y stlüt
jö l’ativité cun na riuniun ti ultims dis dl ann olach’al
é spo gnü fat le bilanz de döt ci ch’é gnü
realisé tratan l’ann. Ia por l’ann s’à
i mëmbri dla Uniuin incuntè regolarmënter por mëte
a jì manifestaziuns y por valuté man man i tesc y les publicaziuns
che é gnüdes metüdes adöm y dades fora.
Le Presidënt
Werner Pescosta
|
|
San Linert, ai
30.01.2006 |
|
